Uoči Božića, pesme i priče u hrišćanskoj kulturi često pominju Božićnu zvezdu, nebeski znak koji je, prema Jevanđelju po Mateju, doveo tri mudraca do mesta gde je rođen Isus Hrist. Taj motiv, poznat i kao Zvezda iz Vitlejema, vekovima intrigira vernike, istoričare i astronome.
Većina tumača Biblije smatra da je Isus rođen između 6. i 4. godine pre nove ere, ali gotovo je izvesno da to nije bilo u decembru. Mnogi istraživači navode da je rođenje verovatnije bilo u proleće, možda u aprilu ili maju.
Datum 25. decembar (po gregorijanskom kalendaru) kao Božić usvojen je tek vekovima kasnije i vezan je za rimski kalendar i zimski solsticij, najkraći dan u godini na severnoj hemisferi.
Postoji i treće stanovište: da Božićna zvezda uopšte nije bila stvaran astronomski događaj, već simbolična priča kojom se naglašava mesijanski značaj Isusa. Ipak, astronomi su se decenijama bavili pitanjem – šta su mudraci mogli da vide na nebu?
Sjajna kometa?
Jedna od najstarijih ideja jeste da je Božićna zvezda bila kometa. Na čuvenoj slici Poklonjenje mudraca iz 1305. godine, italijanski slikar Đoto di Bondone prikazao je kometu kao zvezdu iz jevanđelja.
Inspiracija mu je bila Halijeva kometa, koju je posmatrao 1301. godine. Ipak, Halijeva kometa je poslednji put pre nove ere bila vidljiva 12. godine p.n.e., što je prerano da bi se uklopilo u priču o Hristovom rođenju.
Zanimljiviji kandidat dolazi iz kineskih astronomskih zapisa. U njima se pominje kometa posmatrana 5. godine p.n.e, koja je bila vidljiva više od 70 dana. Neka savremena istraživanja sugerišu da se ta kometa kretala neuobičajenom putanjom i da je mogla izgledati gotovo nepokretno na nebu, što se poklapa sa opisom zvezde koja „stoji nad mestom“.
Supernova – eksplozija zvezde?
Druga hipoteza kaže da je Božićna zvezda bila supernova, snažna eksplozija zvezde koja može nadmašiti sjaj čitave galaksije.
Istorijski zapisi iz Azije i sa Bliskog istoka pominju pojavu „nove zvezde“ oko 4. godine p.n.e. Pretpostavlja se da je maksimalni sjaj dostigla 23. februara, u sazvežđu Orla (Aquila).
U to doba godine, Orla vidimo kako izlazi na istočnom horizontu pred zoru. Sjajna supernova na tom mestu bila bi upečatljiv prizor, jutarnja zvezda, vidljiva nedeljama pre nego što bi zauvek nestala.
Planetarna konjunkcija?
Danas je možda najpopularnija teorija da je Božićna zvezda bila planetarna konjunkcija, prividno približavanje planeta na nebu.
Još 1614. godine Johanes Kepler je sugerisao da je trostruka konjunkcija Jupitera i Saturna iz 7. godine p.n.e. mogla imati poseban značaj. Međutim, ta konjunkcija nije bila naročito upadljiva, planete su bile razdvojene više od jednog stepena.
Kasnije, 2. godine p.n.e, dogodile su se spektakularne konjunkcije Jupitera i Venere, najsjajnijih planeta. Ipak, one su bile vidljive nisko na zapadu, u večernjim satima, što se slabo uklapa u biblijski opis.
Ili možda – nije bilo zvezde?
Nijedno od ovih objašnjenja ne uklapa se savršeno u priču koja nam je preneta kroz vekove. Zbog toga mnogi naučnici smatraju da Božićna zvezda možda nikada nije ni postojala kao stvaran astronomski fenomen.
Ipak, razmatranje ove misterije ima svoju vrednost. Ono nas vodi kroz istoriju astronomije, stare zapise, kretanja planeta, eksplozije zvezda i komete koje su oblikovale ljudsku maštu.
A jedno je sigurno, rasprave o pravoj prirodi „zvezde čudesa“ neće prestati. Nauka, baš kao i svemir, uvek ostavlja prostor za nova pitanja.
2 Responses
Zanimljiv članak, ali vrijedi dodati nekoliko astronomskih i istorijskih činjenica radi šireg konteksta. Gotovo je sigurno da Isus nije rođen 25. decembra, jer je taj datum rezultat kasnije crkvene tradicije. Savremena astronomska istraživanja i računarske rekonstrukcije položaja nebeskih tijela u prošlosti ukazuju na to da je velika konjunkcija Jupitera i Saturna bila vidljiva 7. godine p.n.e., što mnogi istraživači smatraju ozbiljnim kandidatom za ono što je kasnije opisano kao Betlehemska zvijezda, naročito iz perspektive antičke astrologije.
Važno je, međutim, razlikovati kalendarsku strukturu od načina računanja godina. Mjeseci rimskog kalendara, uključujući januar i februar, već su postojali u to vrijeme – dodani su oko 713. godine p.n.e., za vrijeme kralja Nume Pompilija, čime je godina proširena na dvanaest mjeseci. Najraniji rimski kalendar imao je deset mjeseci, dok zimski period uopšte nije bio formalno uračunat u godinu. Numeričko porijeklo naziva mjeseci sačuvano je do danas u imenima septembar (septem – sedam), oktobar (octo – osam), novembar (novem – devet) i decembar (decem – deset). Kasnije su samo dva mjeseca preimenovana po rimskim vladarima: Quintilis je 44. godine p.n.e. postao Julius u čast Julija Cezara, a Sextilis je 8. godine p.n.e. preimenovan u Augustus u čast cara Augusta.
Iako su mjeseci već bili u upotrebi, ljudi tog vremena nisu računali godine na način na koji to danas činimo. Sistem brojanja godina u odnosu na Isusovo rođenje (prije nove ere i nove ere) uveden je tek u 6. vijeku n.e., zahvaljujući monahu Dionysiusu Exiguusu. Zbog toga su datumi poput „6–4. godine p.n.e.“ nužno retroaktivni proračuni savremene istoriografije, a ne oznake koje su koristili savremenici tog doba. Gregorijanski kalendar, kojim se danas služimo, uveden je tek 1582. godine i predstavlja korekciju ranijeg julijanskog kalendara, bez promjene strukture mjeseci.
Pored planetarne konjunkcije Jupitera i Saturna, razmatraju se i druge mogućnosti poput komete ili eksplozije zvijezde (nove ili supernove). Kineski hroničari zabilježili su pojavu tzv. „nove zvijezde“ oko 5. godine p.n.e., što se vremenski uklapa u period o kojem govori biblijski narativ. Astronomija i istorija tako nude fascinantan okvir za razumijevanje priče o Betlehemskoj zvijezdi, iako tačan datum rođenja i priroda samog fenomena i dalje ostaju otvorena pitanja — što je sasvim u skladu s naučnim pristupom koji ostavlja prostor za nova tumačenja.